Từ một bài thuốc dân gian tới một viên thuốc trong nhà thuốc là một quãng đường rất dài.
Bước đầu là quan sát
- Ghi nhận cây được dùng trong dân gian
- Dùng cho bệnh gì
- Bộ phận nào và chế biến ra sao
- Thu thập ở nhiều cộng đồng
- Đây là bước tiết kiệm nhiều công sức nhất
Tri thức dân gian giúp thu hẹp từ hàng nghìn loài xuống còn vài chục ứng viên.
Định danh chính xác
- Xác định tên khoa học
- Lưu mẫu tiêu bản
- Ghi rõ nơi thu hái
- Không có bước này thì mọi nghiên cứu sau đều vô nghĩa
- Là nền tảng của toàn bộ quá trình
Không định danh đúng thì không ai lặp lại được nghiên cứu.
Chiết xuất và phân tách
- Chiết bằng nhiều dung môi khác nhau
- Phân tách thành các phân đoạn
- Thử tác dụng từng phân đoạn
- Đi dần tới chất cụ thể
- Quá trình này rất tốn công
Một cây có thể chứa hàng trăm hợp chất khác nhau.
Xác định cấu trúc
- Xác định công thức hoá học
- Dùng các kỹ thuật phân tích hiện đại
- Biết cấu trúc mới tổng hợp được
- Cũng mới cải tiến được
- Là bước chuyển sang hoá dược
Biết được cấu trúc mở ra khả năng tổng hợp mà không cần trồng cây.
Thử trong phòng thí nghiệm
- Thử trên tế bào
- Đánh giá tác dụng và độc tính
- Phần lớn ứng viên dừng ở đây
- Có tác dụng trong ống nghiệm là chưa đủ
- Còn rất xa cơ thể người
Rất nhiều chất diệt được tế bào ung thư trong đĩa thí nghiệm nhưng vô dụng trên người.
Thử trên động vật
- Đánh giá hấp thu và chuyển hoá
- Đánh giá độc tính
- Xác định khoảng liều
- Nhiều ứng viên thất bại ở bước này
- Kết quả vẫn không chắc đúng với người
Cơ thể động vật khác người nên đây vẫn chỉ là bước trung gian.
Thử nghiệm trên người
- Đi theo các giai đoạn
- Từ nhóm nhỏ tới nhóm lớn
- Từ đánh giá an toàn tới đánh giá hiệu quả
- Cần nhiều năm
- Chi phí rất lớn
Đây là phần tốn kém và mất thời gian nhất của cả quá trình.
Cấp phép và theo dõi
- Cơ quan quản lý thẩm định dữ liệu
- Cấp phép cho chỉ định cụ thể
- Tiếp tục theo dõi sau khi lưu hành
- Có thể rút phép nếu phát hiện vấn đề
- Quá trình không dừng ở lúc cấp phép
Một số tác dụng phụ hiếm chỉ lộ ra sau khi hàng triệu người đã dùng.
Vì sao phần lớn thất bại
- Không hấp thu được qua đường uống
- Bị gan chuyển hoá mất
- Không tới được đích trong cơ thể
- Độc tính quá cao
- Hiệu quả không hơn thuốc đã có
Hấp thu kém là lý do làm rất nhiều ứng viên tiềm năng dừng lại.
Vấn đề nguồn nguyên liệu
- Hàm lượng hoạt chất trong cây thường rất thấp
- Cần lượng cây rất lớn
- Không bền vững nếu khai thác tự nhiên
- Phải tìm cách tổng hợp
- Hoặc nuôi cấy tế bào thực vật
Có hoạt chất mà phải thu hoạch hàng tấn cây mới được vài gam.
Tổng hợp toàn phần và bán tổng hợp
- Tổng hợp hoàn toàn trong phòng thí nghiệm
- Hoặc lấy chất gần giống từ cây rồi biến đổi
- Giúp giải bài toán nguyên liệu
- Cũng giúp cải tiến phân tử
- Là bước quan trọng của ngành dược
Bán tổng hợp giải quyết được bài toán nguyên liệu cho nhiều thuốc quan trọng.
Cải tiến phân tử
- Thay đổi cấu trúc để tăng hiệu quả
- Hoặc giảm độc tính
- Hoặc cải thiện hấp thu
- Thuốc cuối cùng có thể khác cây gốc nhiều
- Nhưng vẫn bắt nguồn từ đó
Nhiều thuốc hiện nay là phiên bản cải tiến của một phân tử tìm thấy trong cây.
Vì sao quá trình này cần thiết
- Biết chính xác dùng chất gì
- Kiểm soát được liều
- Biết rõ tác dụng phụ
- Biết tương tác với thuốc khác
- Lặp lại được kết quả
Khả năng lặp lại chính là điều làm nên sự khác biệt của thuốc hiện đại.
Điều gì bị mất đi trong quá trình
- Một số người cho rằng tác dụng đến từ tổng thể
- Các chất trong cây có thể hỗ trợ nhau
- Đây là lập luận đáng được nghiên cứu
- Nhưng khó kiểm chứng hơn
- Cả hai hướng đều đang được theo đuổi
Câu hỏi về tác dụng tổng thể của cả cây vẫn là hướng nghiên cứu đang mở.
Chi phí và thời gian
- Hàng chục năm từ đầu tới cuối
- Chi phí rất lớn
- Phần lớn tiền chi cho ứng viên thất bại
- Đây là lý do thuốc mới đắt
- Cũng là lý do ít cây được nghiên cứu
Giá thuốc mới phản ánh cả chi phí của hàng trăm ứng viên đã thất bại.
Cách nghĩ thực tế
- Quá trình từ cây tới thuốc mất hàng chục năm
- Phần lớn ứng viên không đi tới đích
- Tri thức dân gian là điểm khởi đầu quý giá
- Tách hoạt chất giúp kiểm soát liều và độc tính
- Thuốc cuối cùng có thể khác cây gốc rất nhiều
Nội dung này mang tính thông tin chung và không thay thế tư vấn y tế.
Câu hỏi thường gặp
Mất bao lâu để một cây thành thuốc?
Thường hàng chục năm tính từ lúc phát hiện hoạt chất tới khi được cấp phép, vì phải qua nhiều bước nghiên cứu trong phòng thí nghiệm rồi mới tới thử nghiệm trên người.
Vì sao phần lớn ứng viên thất bại?
Vì chất có tác dụng trong ống nghiệm chưa chắc có tác dụng trong cơ thể, có thể không hấp thu được, bị chuyển hoá mất hoặc gây độc.
Vì sao phải tách riêng hoạt chất?
Để biết chính xác chất nào gây tác dụng, kiểm soát được liều và đánh giá được độc tính. Dùng cả cây thì không kiểm soát được những điều này.
Tri thức dân gian đóng vai trò gì?
Nó thu hẹp phạm vi tìm kiếm rất nhiều. Thay vì thử ngẫu nhiên hàng nghìn loài, các nhà nghiên cứu bắt đầu từ những cây đã được dùng lâu đời.