Việt Nam nằm ở vùng có đa dạng thực vật rất cao, và điều đó tạo nên một kho cây thuốc lớn.
Vì sao Việt Nam giàu cây thuốc
- Nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa
- Địa hình đa dạng từ biển tới núi cao
- Nhiều vùng khí hậu khác nhau
- Đa dạng sinh học rất cao
- Nhiều cộng đồng có tri thức riêng
Cùng một dãy núi có thể có hệ thực vật khác hẳn nhau giữa chân và đỉnh.
Nguồn tri thức
- Y học cổ truyền có hệ thống lý luận
- Thuốc nam dân gian truyền miệng
- Tri thức của các dân tộc thiểu số
- Tài liệu của các danh y xưa
- Nghiên cứu hiện đại bổ sung dần
Tri thức của các cộng đồng miền núi là phần ít được ghi chép nhất và cũng dễ mất nhất.
Giá trị của tri thức dân gian
- Kết quả của quan sát qua nhiều thế hệ
- Giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm
- Nhiều thuốc hiện đại bắt nguồn từ đây
- Là điểm khởi đầu quý giá
- Nhưng không thay được kiểm chứng
Rất nhiều thuốc trong tủ thuốc hiện đại có tổ tiên là một cây cỏ nào đó.
Khoảng cách với nghiên cứu
- Số loài dùng trong dân gian rất lớn
- Số loài đã nghiên cứu kỹ thì ít
- Nghiên cứu tốn kém và mất thời gian
- Thử nghiệm trên người càng khó
- Đây là khoảng trống lớn
Được dùng lâu đời không đồng nghĩa với đã được chứng minh hiệu quả.
Vấn đề định danh
- Một cây có nhiều tên địa phương
- Một tên có thể chỉ nhiều cây khác nhau
- Nhầm lẫn gây hậu quả thật
- Có cây độc trông giống cây thuốc
- Tên khoa học là cách định danh chắc chắn
Nhầm cây là nguyên nhân của nhiều ca ngộ độc được ghi nhận.
Vấn đề chất lượng dược liệu
- Hàm lượng hoạt chất thay đổi nhiều
- Phụ thuộc giống và vùng trồng
- Phụ thuộc mùa thu hái
- Phụ thuộc cách chế biến và bảo quản
- Khó chuẩn hoá hơn thuốc hoá học
Hai mẻ dược liệu cùng tên có thể khác nhau rất nhiều về hoạt chất.
Dược liệu giả và trộn lẫn
- Thay bằng loài rẻ tiền hơn
- Trộn lẫn nhiều loại
- Đã chiết hết hoạt chất rồi bán bã
- Nhuộm màu hoặc tẩm hoá chất
- Là vấn đề thực tế của thị trường
Dược liệu đã bị chiết hết hoạt chất trông vẫn giống hệt hàng thật.
Về tồn dư hoá chất
- Thuốc bảo vệ thực vật
- Kim loại nặng từ đất
- Chất bảo quản và chống mốc
- Chất tạo màu
- Là rủi ro ít được nói tới
Cây hút kim loại nặng từ đất nên vùng trồng ảnh hưởng tới độ an toàn.
Về việc trộn tân dược
- Một số sản phẩm gắn nhãn thảo dược bị trộn tân dược
- Hay gặp là corticoid và thuốc giảm đau
- Người dùng thấy đỡ rất nhanh
- Không biết mình đang dùng gì
- Hậu quả có thể rất nặng
Thuốc thảo dược làm đỡ đau ngay sau vài ngày là dấu hiệu rất đáng nghi.
Tự nhiên không đồng nghĩa an toàn
- Nhiều cây có độc tính thật
- Độc tính phụ thuộc liều và cách dùng
- Một số gây hại gan hoặc thận
- Một số tương tác với thuốc đang dùng
- Cần được tôn trọng như thuốc
Nhiều chất độc mạnh nhất mà con người biết tới đều có nguồn gốc thực vật.
Vấn đề tương tác
- Thảo dược có thể ảnh hưởng chuyển hoá thuốc
- Làm thuốc mạnh lên hoặc yếu đi
- Quan trọng với thuốc chống đông và tim mạch
- Người bệnh thường không kể với bác sĩ
- Luôn nói rõ mọi thứ đang dùng
Rất nhiều người không nghĩ thuốc nam là thứ cần kể với bác sĩ.
Bảo tồn và khai thác quá mức
- Nhiều loài quý bị khai thác cạn kiệt
- Mất môi trường sống
- Một số loài đã hiếm
- Trồng có kiểm soát là hướng đi
- Bảo tồn gắn với sinh kế người dân
Khai thác tự nhiên không kiểm soát là mối đe doạ lớn nhất với nhiều loài quý.
Hướng phát triển bền vững
- Trồng dược liệu theo quy chuẩn
- Truy xuất nguồn gốc
- Kiểm nghiệm chất lượng
- Nghiên cứu hoạt chất
- Gắn với sinh kế địa phương
Trồng có quy hoạch vừa bảo tồn được loài vừa cho chất lượng ổn định hơn.
Cách người dùng tự bảo vệ
- Mua ở nơi có nguồn gốc rõ ràng
- Hỏi tên khoa học khi có thể
- Nói với bác sĩ về mọi thứ đang dùng
- Không dùng thay thuốc kê đơn
- Cảnh giác với hiệu quả đến quá nhanh
Hỏi tên khoa học là câu hỏi đơn giản mà nhiều nơi bán không trả lời được.
Khi nào cần đi khám
- Khi có triệu chứng bất thường sau khi dùng
- Vàng da hoặc nước tiểu sẫm
- Buồn nôn và mệt lả
- Phát ban
- Mang theo mẫu thuốc đang dùng
Mang theo chính gói thuốc đang dùng giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn nhiều.
Cách nghĩ thực tế
- Việt Nam có kho cây thuốc rất lớn nhưng ít loài được nghiên cứu kỹ
- Tri thức dân gian là điểm khởi đầu chứ không phải kết luận
- Định danh sai là rủi ro thật
- Tự nhiên không đồng nghĩa an toàn
- Luôn kể với bác sĩ về thảo dược đang dùng
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng dược liệu.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có bao nhiêu loài cây thuốc?
Các tài liệu ghi nhận hàng nghìn loài được sử dụng làm thuốc trong dân gian. Tuy nhiên số loài đã được nghiên cứu khoa học đầy đủ thì ít hơn rất nhiều.
Tri thức dân gian có giá trị không?
Có giá trị lớn về mặt định hướng. Nhiều thuốc hiện đại bắt nguồn từ quan sát dân gian. Nhưng để dùng an toàn thì vẫn cần kiểm chứng bằng nghiên cứu.
Vì sao khó chuẩn hoá dược liệu?
Vì hàm lượng hoạt chất thay đổi theo giống, vùng trồng, mùa thu hái, cách chế biến và cách bảo quản. Cùng một tên cây có thể cho chất lượng rất khác nhau.
Cây thuốc có an toàn hơn thuốc tây không?
Không tự động. Nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn. Nhiều cây có độc tính thật và nhiều loại tương tác với thuốc đang dùng.