Tri thức bản địa và câu chuyện công bằng

Đằng sau nhiều loại thuốc quan trọng là những cộng đồng chưa từng được nhắc tên.

Tri thức bản địa là gì

• Hiểu biết tích luỹ qua nhiều thế hệ
• Về cây cỏ và cách dùng
• Gắn với môi trường sống cụ thể
• Thường truyền miệng
• Là một hệ thống chứ không phải mảnh vụn

Đây là kết quả của hàng trăm năm thử và quan sát trong một môi trường cụ thể.

Vì sao nó có giá trị khoa học

• Đã qua sàng lọc thực tế lâu dài
• Thu hẹp phạm vi tìm kiếm rất nhiều
• Tăng tỉ lệ tìm được chất có tác dụng
• Cung cấp cả cách chế biến
• Là điểm khởi đầu quý giá

Sàng lọc có định hướng từ tri thức bản địa cho tỉ lệ thành công cao hơn hẳn.

Những phát hiện bắt nguồn từ đây

• Thuốc sốt rét từ vỏ cây ở Nam Mỹ
• Thuốc sốt rét từ tài liệu cổ Trung Hoa
• Thuốc tim từ bài thuốc dân gian châu Âu
• Nhiều thuốc giảm đau
• Danh sách còn dài

Rất nhiều trang trong lịch sử ngành dược bắt đầu bằng một quan sát dân gian.

Vấn đề công bằng

• Lợi ích thường không quay lại cộng đồng
• Người cung cấp tri thức không được ghi nhận
• Cũng không được chia phần
• Đôi khi còn phải mua lại thuốc với giá cao
• Đây là bất công đã được nói tới nhiều

Có cộng đồng phải mua lại với giá cao chính thứ thuốc phát triển từ tri thức của họ.

Hiện tượng chiếm dụng tri thức

• Đăng ký sáng chế cho thứ đã có từ lâu
• Đã có những vụ tranh chấp nổi tiếng
• Một số bằng sáng chế bị huỷ sau khi bị phản đối
• Quá trình phản đối rất tốn kém
• Cộng đồng thường không đủ nguồn lực

Chi phí để phản đối một bằng sáng chế sai thường vượt xa khả năng của cộng đồng.

Cơ sở dữ liệu tri thức truyền thống

• Ghi chép và công bố tri thức có sẵn
• Chứng minh nó đã tồn tại từ trước
• Ngăn việc đăng ký sáng chế mới
• Là biện pháp phòng vệ hiệu quả
• Nhiều nước đã xây dựng

Công bố công khai là cách bảo vệ tri thức khỏi bị người khác giành lấy.

Các thoả thuận quốc tế

• Quy định về tiếp cận nguồn gen
• Yêu cầu có sự đồng thuận của nước chủ nhà
• Yêu cầu chia sẻ lợi ích
• Là bước tiến quan trọng
• Nhưng thực thi vẫn còn khó

Có khung pháp lý là một chuyện, thực thi được nó lại là chuyện khác.

Đồng thuận có hiểu biết ở cấp cộng đồng

• Cộng đồng phải được thông tin đầy đủ
• Hiểu nghiên cứu sẽ dùng tri thức thế nào
• Có quyền từ chối
• Thoả thuận nên bằng văn bản
• Là nguyên tắc y đức cơ bản

Cộng đồng có quyền nói không, và quyền đó phải được tôn trọng.

Các hình thức chia sẻ lợi ích

• Chia sẻ tiền bản quyền
• Hỗ trợ y tế và giáo dục cho cộng đồng
• Đào tạo người địa phương
• Ghi nhận trong công bố khoa học
• Hỗ trợ bảo tồn môi trường sống

Hỗ trợ bảo tồn môi trường sống thường có giá trị lâu dài hơn một khoản tiền.

Tri thức đang mất đi

• Truyền miệng nên dễ đứt gãy
• Người trẻ rời quê
• Người giữ tri thức ngày càng ít
• Môi trường sống thay đổi
• Mỗi người mất đi là một thư viện mất đi

Khi một người giữ tri thức qua đời mà chưa truyền lại, phần đó mất vĩnh viễn.

Ghi chép trước khi muộn

• Ghi âm và ghi hình
• Thu thập mẫu và định danh
• Ghi rõ bối cảnh sử dụng
• Có sự tham gia của cộng đồng
• Là việc cấp bách

Việc ghi chép nên có sự tham gia chứ không phải chỉ lấy thông tin rồi đi.

Tránh cách tiếp cận lấy rồi đi

• Tới lấy thông tin rồi biến mất
• Không quay lại chia sẻ kết quả
• Làm cộng đồng mất niềm tin
• Ảnh hưởng tới nghiên cứu sau này
• Xây quan hệ lâu dài mới bền

Một lần lấy thông tin rồi biến mất làm hỏng cơ hội hợp tác cho cả những người đến sau.

Gắn với bảo tồn

• Tri thức gắn với môi trường sống
• Mất rừng là mất cả cây lẫn tri thức
• Cộng đồng bản địa thường là người giữ rừng
• Hỗ trợ sinh kế là hỗ trợ bảo tồn
• Hai việc không tách rời

Không thể bảo tồn tri thức về cây thuốc nếu cây thuốc không còn.

Vai trò của người dùng

• Ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc minh bạch
• Quan tâm tới cách khai thác
• Không mua loài đang bị đe doạ
• Ủng hộ dược liệu trồng có kiểm soát
• Lựa chọn của người mua có ảnh hưởng

Nhu cầu của người mua quyết định cái gì được khai thác và khai thác thế nào.

Cách nghĩ thực tế

• Tri thức bản địa làm tăng rõ tỉ lệ tìm được chất có tác dụng
• Lợi ích thường không quay lại cộng đồng đã đóng góp
• Công bố công khai giúp bảo vệ khỏi bị chiếm dụng
• Tri thức đang mất nhanh và cần được ghi lại
• Bảo tồn tri thức không tách rời bảo tồn môi trường sống

Nội dung này mang tính thông tin chung và không thay thế tư vấn y tế.

Câu hỏi thường gặp