Người mua thường hỏi giá trước khi hỏi nguồn gốc, trong khi nguồn gốc quyết định nhiều hơn.
Vì sao khó chuẩn hoá
- Cây là sinh vật sống
- Hàm lượng hoạt chất thay đổi theo điều kiện
- Không đồng nhất như thuốc hoá học
- Mỗi mẻ một khác
- Cần kiểm nghiệm mới biết
Thuốc hoá học mỗi viên giống hệt nhau, dược liệu thì không bao giờ như vậy.
Yếu tố giống và vùng trồng
- Cùng loài nhưng khác giống cho hàm lượng khác
- Đất và khí hậu ảnh hưởng lớn
- Cùng cây trồng hai nơi cho chất lượng khác
- Một số vùng nổi tiếng vì lý do này
- Nguồn gốc vùng trồng có ý nghĩa thật
Tên vùng trồng gắn với dược liệu không chỉ là chuyện thương hiệu.
Thời điểm thu hái
- Hoạt chất tích luỹ theo mùa
- Thu hái sớm hoặc muộn đều ảnh hưởng
- Có loại thu hái theo tuổi cây
- Kinh nghiệm truyền thống có cơ sở
- Thu hái ẩu làm giảm chất lượng
Rễ củ thu hái non thường có hàm lượng hoạt chất thấp hơn nhiều.
Bộ phận dùng
- Rễ, thân, lá, hoa, quả có hàm lượng khác nhau
- Có loại chỉ dùng một bộ phận
- Dùng sai bộ phận có thể vô ích
- Cũng có thể gây độc
- Cần biết rõ bộ phận dùng
Có cây mà rễ là thuốc còn lá lại độc.
Sơ chế và chế biến
- Nhiều dược liệu cần chế biến trước khi dùng
- Chế biến làm giảm độc tính ở một số loại
- Cũng làm thay đổi tác dụng
- Không chế biến đúng có thể nguy hiểm
- Đây là phần kỹ thuật quan trọng
Với một số dược liệu, chế biến sai là khác biệt giữa thuốc và chất độc.
Bảo quản
- Cần khô ráo và thoáng
- Tránh ánh nắng trực tiếp
- Tránh ẩm
- Đậy kín tránh côn trùng
- Có hạn sử dụng
Dược liệu để lâu trong túi nilon kín ở nơi ẩm là điều kiện lý tưởng cho mốc.
Nấm mốc và độc tố
- Một số nấm mốc sinh độc tố hại gan
- Độc tố bền với nhiệt
- Rửa hay phơi lại không loại bỏ được
- Dược liệu mốc phải bỏ
- Không tiếc mà dùng tiếp
Đây là lý do quan trọng nhất để không tiếc dược liệu đã mốc.
Dấu hiệu dược liệu kém chất lượng
- Màu quá sẫm hoặc quá tươi bất thường
- Mùi mốc hoặc mùi hoá chất
- Sờ thấy ẩm
- Có côn trùng hoặc phân côn trùng
- Lẫn nhiều tạp chất
Màu quá tươi và đều bất thường có thể là dấu hiệu đã bị nhuộm.
Các kiểu làm giả
- Thay bằng loài rẻ tiền trông giống
- Trộn lẫn nhiều loại
- Bán bã đã chiết hết hoạt chất
- Nhuộm màu cho đẹp
- Tẩm chất chống mốc
Bã đã chiết hoạt chất là kiểu làm giả khó phát hiện nhất bằng mắt thường.
Về dược liệu ngâm tẩm hoá chất
- Chống mốc và giữ màu
- Chống côn trùng
- Người dùng không biết
- Có thể gây hại tích luỹ
- Mùi hắc bất thường là dấu hiệu
Mùi hắc lạ không giống mùi dược liệu tự nhiên là dấu hiệu đáng ngờ.
Kim loại nặng
- Cây hút từ đất bị ô nhiễm
- Tích luỹ trong rễ và thân
- Không thấy được bằng mắt
- Cần kiểm nghiệm mới biết
- Là lý do nên chọn nguồn có kiểm soát
Đây là rủi ro hoàn toàn vô hình nên chỉ có kiểm nghiệm mới phát hiện được.
Cách chọn nơi mua
- Có địa chỉ rõ ràng
- Có hoá đơn
- Ghi rõ nguồn gốc
- Có kiểm nghiệm nếu được
- Sẵn sàng trả lời câu hỏi
Nơi bán không trả lời được nguồn gốc là nơi nên cân nhắc lại.
Những câu nên hỏi khi mua
- Dược liệu này là cây gì theo tên khoa học
- Trồng hay thu hái tự nhiên
- Nguồn gốc từ đâu
- Thu hái khi nào
- Có kiểm nghiệm không
Năm câu hỏi này lọc được phần lớn nguồn hàng không rõ ràng.
Về dược liệu bán theo cân ngoài chợ
- Để hở nên hút ẩm và bụi
- Khó biết đã để bao lâu
- Dễ lẫn nhiều nguồn khác nhau
- Không có thông tin nguồn gốc
- Giá rẻ thường đi kèm rủi ro
Dược liệu bày hở trong rổ ngoài chợ hút ẩm và bụi suốt cả ngày.
Bảo quản tại nhà
- Để nơi khô thoáng
- Đựng trong hộp kín có hút ẩm
- Kiểm tra định kỳ
- Ghi ngày mua lên bao bì
- Không tích trữ quá nhiều
Ghi ngày mua lên bao bì giúp không dùng phải dược liệu để quá lâu.
Khi nghi ngờ chất lượng
- Không dùng thử
- Bỏ đi nếu có dấu hiệu mốc
- Không tiếc tiền mà dùng tiếp
- Đổi nơi mua
- Nói với bác sĩ nếu đã dùng và thấy bất thường
Tiền mua dược liệu rẻ hơn nhiều so với chi phí xử lý một tổn thương gan.
Cách nghĩ thực tế
- Cùng một tên có thể cho hai chất lượng rất khác
- Dược liệu mốc phải bỏ vì độc tố không rửa đi được
- Màu quá tươi đều có thể là dấu hiệu bị nhuộm
- Kim loại nặng là rủi ro vô hình
- Hỏi nguồn gốc trước khi hỏi giá
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy chọn nguồn dược liệu có kiểm soát chất lượng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chất lượng dược liệu chênh lệch lớn?
Vì hàm lượng hoạt chất phụ thuộc giống cây, vùng trồng, thời điểm thu hái, bộ phận dùng, cách sơ chế và điều kiện bảo quản.
Làm sao nhận biết dược liệu kém chất lượng?
Quan sát màu sắc bất thường, mùi lạ hoặc mùi mốc, độ ẩm cao, có côn trùng hoặc sợi nấm, và lẫn nhiều tạp chất.
Dược liệu bị mốc có dùng được không?
Không. Một số loại nấm mốc sinh độc tố có hại cho gan. Rửa hay phơi lại không loại bỏ được độc tố đã hình thành.
Nên mua ở đâu?
Nên chọn nơi có địa chỉ rõ ràng, có hoá đơn, ghi rõ nguồn gốc và tốt nhất là có kiểm nghiệm chất lượng.