Nhiều quy tắc chế biến tưởng như mê tín thật ra có cơ sở hoá học khá rõ.
Vì sao cách chế biến quan trọng
- Quyết định hoạt chất nào được chiết ra
- Ảnh hưởng nồng độ
- Có thể làm giảm độc tính
- Cũng có thể làm mất tác dụng
- Là phần kỹ thuật thật sự
Cùng một dược liệu, hai cách chế biến cho hai loại nước thuốc khác nhau.
Sắc thuốc
- Đun sôi trong nước một thời gian
- Chiết được chất tan trong nước
- Phù hợp với rễ, thân và vỏ cứng
- Thường sắc hai tới ba lần
- Gộp nước sắc lại
Sắc nhiều lần rồi gộp lại giúp lấy được nhiều hoạt chất hơn.
Vì sao có loại cho vào sau
- Chất dễ bay hơi mất khi đun lâu
- Thường là lá và hoa có tinh dầu
- Cho vào những phút cuối
- Đây là quy tắc có cơ sở
- Không phải mê tín
Tinh dầu bay hơi hết nếu đun cùng từ đầu nên quy tắc này rất hợp lý.
Vì sao có loại sắc trước
- Vỏ sò, khoáng vật và một số rễ cứng
- Cần thời gian dài mới chiết được
- Cho vào trước rồi thêm phần khác sau
- Cũng là để giảm độc ở một số vị
- Theo hướng dẫn của thầy thuốc
Với một số vị, sắc lâu chính là bước làm giảm độc tính.
Dụng cụ sắc
- Nồi đất hoặc nồi sứ theo truyền thống
- Thuỷ tinh chịu nhiệt cũng dùng được
- Tránh nồi kim loại phản ứng
- Không dùng nồi nhôm
- Rửa sạch giữa các lần dùng
Một số thành phần trong dược liệu phản ứng với kim loại và làm biến đổi thuốc.
Nước dùng để sắc
- Dùng nước sạch
- Ngâm dược liệu trước khi đun
- Giúp chiết tốt hơn
- Lượng nước theo hướng dẫn
- Đun lửa nhỏ sau khi sôi
Ngâm dược liệu trước khi đun giúp nước thấm vào và chiết hiệu quả hơn.
Hãm thuốc
- Đổ nước sôi và đậy nắp
- Phù hợp với lá, hoa và dược liệu mỏng
- Giữ được chất dễ bay hơi
- Nhanh và tiện
- Không chiết được phần cứng
Cách này giữ được tinh dầu mà sắc lâu sẽ làm mất.
Tán bột
- Dùng toàn bộ dược liệu
- Không mất chất do nhiệt
- Nhưng khó hấp thu hơn
- Cần bảo quản tránh ẩm
- Dễ bị mốc nếu để lâu
Bột dược liệu hút ẩm rất nhanh nên cần hộp kín và chất hút ẩm.
Ngâm rượu
- Rượu chiết được chất không tan trong nước
- Cũng chiết cả chất độc
- Nhiều ca ngộ độc liên quan tới rượu ngâm
- Nguy hiểm nhất là ngâm cây không rõ loài
- Cần rất thận trọng
Rượu ngâm cây lạ là nguyên nhân của nhiều ca ngộ độc nặng mỗi năm.
Rủi ro của rượu ngâm
- Không biết chính xác cây gì
- Nồng độ hoạt chất không kiểm soát được
- Người uống thường uống nhiều
- Rượu tự nó đã gây hại
- Cộng hưởng với độc tính của cây
Người uống rượu ngâm thường uống theo tửu lượng chứ không theo liều thuốc.
Về ngâm động vật và côn trùng
- Rủi ro nhiễm khuẩn và ký sinh trùng
- Có loài mang độc tố
- Bằng chứng công dụng rất hạn chế
- Cũng có vấn đề về bảo tồn
- Nên rất thận trọng
Đây là nhóm có nhiều rủi ro mà lợi ích lại ít được chứng minh nhất.
Nấu cao
- Cô đặc nước sắc thành dạng đặc
- Dễ bảo quản và dùng
- Nồng độ cao hơn nhiều
- Nên liều lượng càng quan trọng
- Quy trình cần kỹ thuật
Cao đặc có nồng độ cao hơn nhiều nên sai về lượng cũng nguy hiểm hơn.
Bảo quản nước thuốc đã sắc
- Nên dùng trong ngày
- Để tủ lạnh nếu chưa dùng hết
- Hâm lại trước khi uống
- Bỏ nếu có mùi chua hoặc váng
- Không để ở nhiệt độ phòng qua đêm
Nước sắc là môi trường rất tốt cho vi khuẩn phát triển.
Về thuốc sắc sẵn đóng túi
- Tiện lợi và phổ biến
- Cần biết nguồn gốc
- Xem hạn sử dụng
- Bảo quản theo hướng dẫn
- Bỏ nếu túi phồng hoặc rò rỉ
Túi thuốc phồng lên là dấu hiệu đã lên men và phải bỏ.
Thời điểm uống
- Có bài uống trước ăn
- Có bài uống sau ăn
- Có bài uống lúc đói
- Theo hướng dẫn của thầy thuốc
- Không tự đổi
Thời điểm uống ảnh hưởng tới hấp thu nên không nên tự thay đổi.
Khi thấy bất thường
- Buồn nôn hoặc đau bụng
- Phát ban
- Mệt lả bất thường
- Ngừng và đi khám
- Mang theo thuốc đang dùng
Mang theo cả thang thuốc giúp bác sĩ biết được đã dùng những vị gì.
Cách nghĩ thực tế
- Cách chế biến quyết định hoạt chất nào được chiết ra
- Quy tắc cho vào trước sau có cơ sở hoá học
- Tránh nồi kim loại phản ứng khi sắc
- Rượu ngâm cây không rõ loài là rủi ro lớn
- Nước sắc nên dùng trong ngày
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy theo hướng dẫn của thầy thuốc có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có loại phải sắc lâu, có loại chỉ hãm?
Vì hoạt chất khác nhau chịu nhiệt khác nhau. Chất dễ bay hơi thì hãm hoặc cho vào sau, chất trong rễ cứng thì cần sắc lâu.
Có nên dùng nồi kim loại để sắc không?
Truyền thống dùng nồi đất hoặc nồi sứ vì một số kim loại có thể phản ứng với thành phần trong dược liệu. Nồi thuỷ tinh chịu nhiệt cũng dùng được.
Ngâm rượu có an toàn không?
Cần rất thận trọng. Rượu chiết được cả chất có ích lẫn chất độc, và nhiều ca ngộ độc nặng liên quan tới rượu ngâm cây không rõ nguồn gốc.
Thuốc đã sắc để được bao lâu?
Nên dùng trong ngày. Nước sắc là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn, để lâu ở nhiệt độ phòng dễ hỏng.